Σχετικά - Ρίζα

Ρίζα

Την εποχή της προφάνειας,
στρέφουμε το βλέμμα μας
στην αθέατη πλευρά της ζωής·

στον πυρήνα.
στην αρχή·
στη ρίζα.

σαν μια άσκηση αυτογνωσίας.

Το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης οργάνωσε ένα δίκτυο χειροτεχνών από την ορεινή Ξάνθη μέχρι τους μεθοριακούς οικισμούς στον Έβρο και γέννησε τη ΡΙΖΑ.

Επιστρατεύοντας διδάγματα της παράδοσης και την επίμοχθα κατακτημένη δεξιοτεχνία τους, λαϊκοί τεχνίτες και τεχνίτριες δημιούργησαν τα προϊόντα ΡΙΖΑ. Συλλεκτικά λαϊκά τεχνουργήματα συναντώνται με τις ιδιαίτερες αναζητήσεις του αποδέκτη.

Κάνε κομμάτι σου ένα κομμάτι της.

Ενώσου με τις ρίζες της Θράκης.

Πώς γεννήθηκε το «Ρίζα»

Τα δέκα χρόνια λειτουργίας του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης, το 2012, σηματοδοτήθηκαν από το συνέδριο Γεωπολιτικής που πραγματοποιήθηκε στην Αλεξανδρούπολη, σε συνεργασία με τον Γ. Σ. Πρεβελάκη, καθηγητή στο Τμήμα Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Σορβόννης.
Την περίοδο εκείνη είχα ήδη καταδυθεί σε βάθος στη μελέτη της ιστορίας και του πολιτισμού της Θράκης.
Είχα πραγματοποιήσει εκατοντάδες επιτόπιες καταγραφές στη βόρεια, ανατολική και δυτική Θράκη, από τις οποίες προέκυψαν 27 θεματικά ντοκιμαντέρ. Στο μυαλό μου υπήρχαν χαρτογραφημένα τα πολιτισμικά δίκτυα του ευρύτερου ιστορικού χώρου της Θράκης — δίκτυα πυκνά, διασταυρούμενα, ανθεκτικά στον χρόνο.
Ήμουν βαθιά εντυπωσιασμένη από το πολιτισμικό φορτίο που δημιουργήθηκε σε έναν τόπο διαρκώς εκτεθειμένο σε σκληρές ιστορικές συνθήκες: από την οθωμανική περίοδο έως τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η Θράκη για άλλη μια φορα μετατράπηκε σε θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων.

Με συγκλόνιζε η δημιουργικότητα των ανθρώπων: η ικανότητά τους να μετατρέπουν την ανάγκη τους σε τέχνη.
Το ερώτημα που επέμενε μέσα μου ήταν σαφές και πιεστικό:
πώς μπορεί αυτό το τεράστιο πολιτιστικό απόθεμα να ξαναγίνει δημιουργική δύναμη, όπως υπήρξε, πριν παγώσει ως αντικείμενο μελέτης ή μουσειακό είδος;
Πίστευα – και εξακολουθώ να πιστεύω – ότι ένας πολιτιστικός οργανισμός οφείλει να προτείνει τρόπους ενεργής διαχείρισης της παράδοσης, ώστε αυτή η συνεκτική ύλη της κοινωνίας να λειτουργήσει ως εργαλείο ανάπτυξης. Να μετατρέψει ακόμη και το αρνητικό φορτίο της φράσης «θα σε στείλω στον Έβρο» σε θετικό πρόσημο.
Προχώρησα, λοιπόν, σε μια συστηματική καταγραφή όλων των δεδομένων που αφορούσαν τον υλικό και άυλο πολιτισμό, τα μνημεία της φύσης και των ανθρώπων, τις κοινότητες, τους εθνοτοπικούς συλλόγους, αλλά και τους τεχνουργούς — από τα Πομακοχώρια της Ξάνθης έως τους μεθοριακούς οικισμούς του Έβρου.

Επανεξέτασα τα χαρτογραφημένα στοιχεία και ξεκίνησα ξανά από τα δυτικά της ελληνικής Θράκης, συνομιλώντας τόσο με οργανωμένες κοινότητες, όπως ο γυναικείος συνεταιρισμός της Κοτύλης, όσο και με τεχνουργούς ξεχασμένους στον χώρο και στον χρόνο. Ανάμεσά τους και ο Ρετζέπ Καραπαντζιάρ, ένας σπουδαίος ξυλογλύπτης που ζούσε σε έναν απομονωμένο οικισμό, χαμένο μέσα στις χαράδρες της Ροδόπης.
Η πρότασή μου ήταν απλή και ως ένα βαθμό απαιτητική: να συνεργαστούν όλοι —και όχι μόνο οι παραπάνω— στο πλαίσιο μιας ΚΟΙΝΣΕΠ, για την παραγωγή αντικειμένων που θα ανταποκρίνονται σε σύγχρονες χρηστικές ανάγκες. Το Μουσείο θα παρείχε, χωρίς αμοιβή, κάθε δυνατή υποστήριξη στον κοινό σχεδιασμό των προϊόντων.
Η πρόταση δεν προχώρησε. Υπήρχε δισταγμός, ανασφάλεια, και η βαθιά πεποίθηση ότι η τέχνη που κατείχαν δεν ενδιέφερε πλέον κανέναν — ήταν τα χρόνια 2017–2018.
Ήταν η χρονιά που το ΥΠΠΟ στήριξε την πρόταση μας για την εκπαίδευση των γυναικών στην υφαντική. Ήταν ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα τότε γιατι κανένας δεν μιλούσε για την αξία της ιερής τέχνης της ύφανσης εκτος απο την Βαρβάρα Τερζάκη στη Κρήτη. Στη Θράκη που ήταν γνωστή από το 17ο αιώνα για τα υφαντά της και τα μπογιατζιδικα,με την πλέον γνωστή επαγγελματική συντεχνία, κατεργασίας και παραγωγής χονδρών μάλλινων υφασμάτων, το «εσνάφι» των αμπατζήδων στη Φιλιππούπολη της Θράκης να εχει ιδρυθει το 1685, είχαμε πλέον μόνον τρείς υφαντρες. Και αυτό ήταν που με σοκάρισε.Παράλληλα μετά σεμινάρια υφαντικής ξεκινήσαμε και τα σεμινάρια φυτικής βαφής με σκοπό να βρούμε τρόπους να αξιοποιήσουμε το ριζάρι που ειναι αυτοφυές και βρίθει ειδικά στον Έβρο.
Στο τέλος όλων αυτών των διαδρομών, των συζητήσεων και των αναζητήσεων, από την Ξάνθη έως το Ορμένιο, πήρα την απόφαση: το ίδιο το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης θα ξεκινούσε τη δημιουργία ενός δικτύου τεχνουργών.

Έτσι γεννήθηκε η «Ρίζα».
Ρίζα, όπως ονομάζεται το γυναικείο πομάκικο πουκάμισο.
Ρίζα, όπως η αρχή όλων.
Η ρίζα που θεμελιώνει τη φύτρα του σπόρου, στεριώνει στη γη, βγάζει βλαστάρια και καρπούς, εξασφαλίζει τη συνέχεια.
Τρέφει ζωές.
Η ρίζα που αντλεί δύναμη από τον περίγυρο της γης και ριζοβολεί είτε σε γόνιμο είτε σε στέρφο έδαφος.
Έτσι θεμελιώνεται το παρελθόν και καρπίζει το μέλλον.

ΠΛΕΤΕΝΟ- ΡΙΖΑ

από το χώρο ελέγχου στο χώρο πολιτιστικής Δημιουργίας
Από τις πιο σημαντικές συναντήσεις στις διαδρομές αυτές ήταν εκείνη στο 7ο χιλιόμετρο βόρεια της Ξάνθης,με τα κορίτσια του ΠΛΕΤΕΝΟ, λέξη που στην πομακική σημαίνει’’πλέκω’’Χριστιανές και Μουσουλμάνες γυναίκες από τους οικισμούς του ορεινού όγκου της Ξάνθης, δίπλα σε ένα βενζινάδικο, επλεκαν τις δικές τους ιστορίες με ατέλειωτα πολύχρωμα κουβάρια από κλωστοϋφαντουργικά υπολείμματα.
Η συνθήκη της πανδημίας έκανε τη προσπάθειά τους να φαίνεται ακόμη πιο δυσοίωνη.Για μένα όμως οι δυσκολίες λειτουργούν ως πρόκληση. Ετσι ξεκίνησε η διεκδίκηση της παραχώρησης του εγκαταλελειμμένου στρατιωτικού κτιρίου στο 8o χιλ. βόρεια της Ξάνθης, όπου μέχρι το 1993, γινόταν ο έλεγχος με τις μπαρες, για να στεγαστεί

η ΚΟΙΝΣΕΠ ΠΛΕΤΕΝΟ.
Ευτυχώς βρέθηκαν τα ευήκοα ώτα στο πρωθυπουργικό γραφείο το 2019 και το κτίριο παραχωρήθηκε για χρήση στην ΚΟΙΝΣΕΠ.
Ακολούθησε ένας πολυεπίπεδος αγώνας για την αποκατάσταση του: χρόνος, εργάτες και το σημαντικότερο όλων χρήματα, γιατι δεν ήταν
ενταγμένο σε πρόγραμμα.

Για ένα χρόνο ο μόχθος ήταν τεράστιος.

Το 2022 τα μέλη της ΚΟΙΝΣΕΠ εγκαταστάθηκαν στο χώρο τους. Στήθηκε ο παραδοσιακός αργαλειός παραχωρήθηκαν κλωστές ως χορηγία από ιδιώτες και το ΕΚΚΑ (Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης) οι γυναίκες άρχισαν να χαμογελούν ξανά.
Ένας χώρος ελέγχου είχε μετασχηματιστεί σε χώρο πολιτιστικής δημιουργίας.
Οι επισκέψεις της τέως ΠτΔ αλλά και υπουργών αποδείχτηκαν πολλαπλά ωφέλιμες. Οι αργαλειοί νέας τεχνολογίας που παραχωρήθηκαν από το ΥΠΠΟ όχι μόνο στο ΠΛΕΤΕΝΟ αλλά και στα χωριά του Έβρου- βελτίωσαν την παραγωγή και, κυρίως, ενίσχυσαν τη θέληση των γυναικών να αναπτύξουν πολιτιστική επιχειρηματικότητα στον κλάδο της υφαντικής.
Ένιωθα ότι επεστρέφαμε όλοι στη ζωή.
Δύο ή και τρεις φορές την εβδομάδα το Ε.Μ.Θ. ήταν παρόν στο ΠΛΕΤΕΝΟ. Παράλληλα με τα σεμινάρια εκπαίδευσης οργανώθηκαν δράσεις εξωστρέφειας.
Στη Θεσσαλονίκη στο πλαίσιο της συνεργασίας του Μουσείου με το tale of x cities η Μπεντιχά και η Εμινέ, συμμετείχαν στη Διεθνή έκθεση Θεσσαλονίκης με αργαλειό νέας τεχνολογίας, υφαίνοντας επί τόπου ένα κόκκινο υφαντό που ενσωμάτωνε λευκές ταινίες με τα ονόματα των επισκεπτών.

Η δεύτερη δράση εξωστρέφειας ήταν η έκθεση των τεχνουργημάτων του ΠλΕΤΕΝΟ στην Αθήνα στη γκαλερί Medley.
Το όφελος ήταν καταλυτικό,καθώς στη συνέχεια η ομάδα απέκτησε αυτονομία.
Ακολούθησε βεβαια το πρόγραμμα “Μεταμόρφωσης” με σεμινάρια διαχείρισης των ΜΜΕ, εκπαίδευση στη φωτογράφιση και παρουσίαση προϊόντων,αισθητική και παραγωγή καθώς και συνεργασία με τον σχεδιαστή Άγγελο Τσιακιρη.
Τα επόμενα σεμινάρια ήταν της τυποβαφικής και οι διαρκείς συζητήσεις, γύρω από την επανάχρηση των υλικών, την ανάπτυξη δεξιοτήτων και τη αισθητική των προϊόντων.

Στο βόρειο Έβρο με επιμονή πείστηκαν δύο γυναίκες να αρχίσουν να φωτό 12 αναβιώσουν τα “ζουμπούλια”, περιλαίμια και σκουλαρίκια αντιγραφα του 19ου αιώνα που φορούσαν οι γυναίκες στο Ορμένιο.

Αντίστοιχα στα χωριά του Διδυμοτείχου επανήλθαν τα“γκιορντάνια” τα χάντρινα περιλαίμια της Θράκης.

Με τις ομάδες κεντητικής που υπάρχουν στους πομάκικους οικισμούς του Ν.Έβρου, αντιμετωπίστηκαν τεχνικές αλλά και επαγγελματικές προκλήσεις, ιδιαίτερα όταν οι γυναίκες δεν κατέχουν την ελληνική γλώσσα. Η εκπαίδευση σε μονοχρωματικές αποδόσεις, ειδικά με τη βυζαντινή βελονιά, απαιτεί χρόνο και υπομονή, καθώς οι χρωματικές διακυμάνσεις αυξάνουν σημαντικά τον βαθμό δυσκολίας.

Οι επιφυλάξεις των γυναικών απέναντι στα καινούργια προϊόντα σε θέματα τεχνικής και αισθητικής θεωρώ, ότι σχετίζονται άμεσα με τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών, την πολιτισμική αυτοσυγκράτηση και τον φόβο της κοινωνικής έκθεσης. Σε αντίθεση, οι μουσουλμάνοι τεχνίτες –ξυλογλύπτες, σιδεράδες, τενεκετζήδες– δείχνουν μεγαλύτερη ευκολία στην προσαρμογή.

Η ανάγκη να αξιοποιήσω την τεχνική τους με οδήγησε στη δημιουργία δικών μου μοτίβων και σχεδίων, τα οποία δεν συναντώνται στην αγορά. Επιλέγοντας τη μονόχρωμη απόδοση, μελέτησα και επανερμήνευσα παραδοσιακά μοτίβα, μετασχηματίζοντας λαϊκά συμβολικά στοιχεία μέσα από τη δική μου οπτική. Η διαδικασία αυτή αποτέλεσε πρόκληση, αλλά ταυτόχρονα ένα ιδιαίτερα δημιουργικό και συναρπαστικό πεδίο έρευνας.

Μέσα από τη συνεργασία του Δικτύου ΡΙΖΑ αξιοποιήθηκαν ακόμη και φύλλα καλαμποκιού για την παραγωγή υφαντών, από τα οποία δημιουργήθηκαν τσάντες και χρηστικά αντικείμενα. Στις αρχές του 2026 θα παρουσιαστεί και η νέα δραστηριότητα της τυποβαφικής η οποία προκύπτει μέσα από τη συνεργασία που πρότεινα στον σχεδιαστή Άγγελο Τσακίρη και την εικαστικο Ειρήνη Γκόνου.

Από τις σημαντικότερες συνέπειες του εγχειρήματος ΡΙΖΑ και την εκπαίδευση των γυναικών σε βαφική και υφαντική, ήταν η προοπτική που δημιουργήθηκε, να διεκδικήσουμε την ίδρυση 3 δομών υφαντικής στον Έβρο, που λειτούργησαν το 2025, διευρύνοντας τον ορίζοντα των γυναικών και ενισχύοντας την πολιτιστική επιχειρηματικότητα.

Η εμπειρία του Δικτύου ΡΙΖΑ είναι πολύτιμη και πολυεπίπεδη. Πρόκειται για ένα δίκτυο χωρίς ιεραρχίες βιτρίνας, ένα σχολείο γνώσης στο πεδίο, που κατέγραψε και ενεργοποίησε ζωντανές γνώσεις.

Είναι ένα κοινωνικό εγχείρημα, η πολιτιστική πολιτική του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης, που λειτούργησε τοπικά και θεσμικά, συνδέοντας κοινότητες, πανεπιστήμια, μουσεία και αυτοδιοίκηση.

Μέσα από το ΡΙΖΑ, η άυλη κληρονομιά μεταφράστηκε σε σύγχρονη πράξη, συνδέθηκε με την απασχόληση, την αξιοπρέπεια της εργασίας και την αυτοεκτίμηση των ανθρώπων. Η χειροτεχνία επανανοηματοδοτήθηκε ως λόγος μνήμης και ταυτότητας – όχι ως χόμπι ή φολκλόρ – και εντάχθηκε στη βιώσιμη τοπική οικονομία.